İş sözleşmesi, işçinin iş görme borcunu, işverenin ise ücret ödeme borcunu üstlendiği sinallagmatik bir sözleşmedir. Bu karşılıklı edim ilişkisinde ücretin zamanında ödenmemesi, işçi açısından telafisi güç sonuçlar doğurmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 34. maddesi, bu dengesizliğe karşı işçiye özgün bir koruma mekanizması tanımaktadır: ücretini alamayan işçi, iş sözleşmesini feshetmeksizin iş görme edimini askıya alma hakkına sahiptir. Bu makale söz konusu hakkın koşullarını, sınırlarını, hukuki niteliğini ve uygulamadaki yansımalarını ele almaktadır.

Madde 34 – Ücretin Gününde Ödenmemesi (4857 sayılı İş K.)
“Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle kişisel kararlarına dayanarak iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. Bu işçilerin bu nedenle iş akitleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz.”

Çalışmaktan kaçınma hakkının kullanılabilmesi için dört temel koşulun eş zamanlı gerçekleşmesi gerekmektedir. Birinci koşul ücretin muaccel olmasıdır: ödeme günü geçmiş olmak zorundadır. İkinci koşul yirmi günlük gecikme süresidir; bu süre, çalışma günü değil takvim günü olarak hesaplanır ve asgari bir süredir. Üçüncü koşul olarak mücbir sebebin bulunmaması aranır; deprem, savaş gibi öngörülemeyen olaylar dışında ekonomik kriz veya nakit sıkışıklığı mücbir sebep teşkil etmez. Son olarak ücretin kapsamı belirleyicidir: Yargıtay 22. HD’nin 12/03/2020 tarihli kararı uyarınca yalnızca asıl ücret değil; ikramiye, prim, fazla mesai, hafta tatili ve ulusal bayram ücretleri de bu madde kapsamında değerlendirilmektedir.

Doktrin, bu hakkı Türk Borçlar Kanunu’nun 81. maddesindeki exceptio non adimpleti contractus (sözleşmenin ifa edilmemesi def’i) ilkesinin iş hukukuna özgü bir yansıması olarak nitelendirmektedir (Narmanlıoğlu, 2004; Süzek, İş Hukuku). Hak, işçinin iş sözleşmesini sona erdirmeksizin edimini geçici olarak askıya almasını sağlayan koruyucu bir def’i niteliği taşımaktadır. İşçi bu hakkı kullandığında çalışmamakla birlikte iş sözleşmesi varlığını korur; işverenin iş akdini feshetmesi haksız fesih sayılır. Hakkın Anayasal dayanağı da mevcuttur: m. 18 (angarya yasağı) ve m. 55 (ücretin emeğin karşılığı olduğu ilkesi) bu korumayı güvence altına almaktadır.

SOMUT ÖRNEK OLAY
Bir Lastik fabrikasında çalışan 20 işçinin Mart 2026 maaşı, ödeme günü olan 5 Nisan’dan itibaren ödenmemektedir. 25 Nisan itibarıyla 20 takvim günü dolmuştur. İşçilerin tümü, kişisel kararlarına dayanarak 26 Nisan sabahı işe gitmez. İşçilerin bu ortak hareketi İş K. m. 34 kapsamında grev niteliği taşımamaktadır; zira karar bireyseldir ve kişisel iradeye dayanmaktadır. İşçiler bu süre için mevduata uygulanan en yüksek faizi talep edebilir; işveren ise akdi feshedemez, yerine yeni işçi alınamaz, işi başkasına yaptıramaz. İşveren Nisan sonunda maaşları öder ödemez işçilerin çalışmaktan kaçınma hakkı sona erer ve derhal işe dönmeleri gerekir.

İş Kanunu m. 34, ücret alacağını güvence altına alan işlevsel bir baskı aracı sunmaktadır. Ancak uygulamada işçilerin ekonomik kaygılar nedeniyle bu hakkı kullanmaktan çekindiği görülmektedir (Pekşen, ‘Amacına Ulaşamayan Bir Hak’, 2024). Bu nedenle öğretide; kaçınma süresince işçiye maaş ödemesi, işverene idari yaptırım ve bildirim yükümlülüğü getirilmesi gibi düzenleme önerileri ileri sürülmektedir. Maddenin etkin biçimde işleyebilmesi için yargısal yorumun ve mevzuat düzenlemelerinin çalışan aleyhine işleyen fiili dengesizlikleri de gözetmesi büyük önem taşımaktadır.

KAYNAKÇA

• Narmanlıoğlu, Ü.: Kanuni Süresinde Ücreti Ödenmeyen İşçinin İş Görmekten Kaçınabilme Hakkı, DEÜ Hukuk Dergisi, 2004.
• Süzek, S.: İş Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, 2023.
• Pekşen, M.Ş.: Amacına Ulaşamayan Bir Hak: Ücretin Ödenmemesi Nedeniyle İş Görmekten Kaçınma, Hukuk Dergisi, 2024.
• Yargıtay 22. HD, E. 2016/32872, K. 2020/5006, T. 12/03/2020; Y9HD, E. 2017/16654, K. 2020/10741.